اگر نيامده بودم اتفاقی نمی‌افتاد

مجتبی محمودی

مشغله‌های فراوان وزیر ارتباطات و فشردگی کارها در روزهای پایانی سال، باعث شد گفت و گوی سالانه عصرارتباط با محمد سلیمانی، به فروردین 88 موکول شود. در روزهایی که دولت نهم فقط چند ماه با پایان دوران خود فاصله دارد، حجم بیشتر گفت و گو به بیان دستاوردهای دوران وزارت سلیمانی گذشت.
انتخابات دور دهم ریاست جمهوری نزدیک است و شاید چند ماه بعد، مرد دیگری سکاندار کشتی ارتباطات و فناوری‌اطلاعات کشور شود. این موضوعی است که سلیمانی نیز به آن واقف است، اما می‌گوید مشکلی با آن نخواهد داشت. بازگشت به دانشگاه و ادامه کار در آنجا، افق پیش روی وزیر ارتباطات دولت نهم است که می‌گوید در این سالها متوجه شده شغل وزارت، سخت‌ترین مشاغل است. چرا که نمی‌توان لحظه ای این لباس را از تن درآورد.

- طرح اصلاح ساختار وزارت ارتباطات و فناوری‌اطلاعات که به نوعی حذف رگولاتوری در آن دیده می‌شد، مسکوت ماند. برای رسیدن به این موضوع، وزارتخانه چه تلاشی انجام داد؟ آیا این به این معناست که حذف رگولاتوری از دستور کار خارج شده یا همچنان تلاش‌هایی برای این کار وجود دارد؟
از چند جنبه می‌توان به بحث رگولاتوری نگاه کرد. فکر کنم کسی نمی‌تواند در ضرورت آن تردید داشته باشد.
رگولاتوری خصوصاً در حوزه ارتباطات و فناوری‌اطلاعات، ضرورتی قطعی و دستاوردی است که استاندارد شده و تمام سازمان‌های جهان مثل ITU، UPU هم توصیه کرده اند و در واقع آن را به عنوان یک شاخص برای ارزیابی ارتباطات یک کشور مد نظر قرار داده‌اند و کمک می‌کنند در کشورهایی که چنین ساختارهایی وجود ندارد، ایجاد شود. در کشور ما هم سال 82 این قانون تصویب شده که کار خوبی بوده و قدم مهم و اساسی در کشور برای ایجاد رگولاتوری بر داشته شده و به نظرم کار بزرگی بوده است.
تا الآن هم کسی را نداریم که بگوید مصوبه‌های سازمان تنظیم مقررات و کمیسیون تنظیم مقررات خلاف قانون است یا مشکل دارد.

- کجا ممکن است به مصوبات رگولاتوری ایراد بگیرد؟
مثلا یک سازمان نظارتی بیاید مصوبات را لغو کند. وقتی مصوبه‌ای بیرون می‌آید هم سازمان‌های نظارتی و دیوان عدالت اداری می‌توانند مصوبه را لغو کنند؛ ولی ما در این 5 سال هیچ موردی را نداشتیم در مطبوعات و رسانه‌ها هم که بحث می‌شود ندیده‌ام بحث محتوایی شود که این مصوبه اشکال ایجاد کرده یا به نفع بخش خاصی است. حداقل من ندیده‌ام چنین بحثهایی در مطبوعات وجود داشته باشد.
رگولاتوری در جهتی که بتواند روابط بین اپراتورها را تنظیم کند، موفق بوده. الان هم پروانه اپراتور اول و دوم صادر شده، پروانه اپراتور سوم هم در سال گذشته صادر و در سایت‌ها هم گذاشته شد.
مخابرات وقتی می‌خواست به بورس برود پروانه‌اش در سایت سازمان بورس گذاشته شد و همه به آن دسترسی پیدا کردند. علاوه بر اینکه خودمان هم تکثیر کردیم، اپراتور سوم هم همین طور، چون مزایده بوده و باید در اختیار همه قرار می‌گرفت. تا الان ما نداشته‌ایم که کسی بگوید این بند از پروانه این مشکلات را ایجاد می‌کند. نه اینکه اشکالی نباشد، سازمان جوان و تازه‌کار است؛ ولی چیزی منعکس نشده است.

- پس مخالفت‌ها ریشه در چه چیزی دارد؟
در بحث استقلال، باید دید استقلال از چی؟ استقلال به این مفهوم نیست که چیزی معلق باشد. بالاخره باید از فلان جا مستقل باشد و به فلان جا متصل. نمی‌تواند معلق باشد.
شما اگر تجربه دنیا را قبول کنید، تجربه دنیا نشان میدهد که در بیش از 120 کشور، رگولاتوری وابسته با حوزه ICT کشور است. حالا ممکن است در کشوری ICT به صورت وزارت باشد ممکن است به صورت زیرمجموعه‌ای از وزارتخانه دیگر باشد ممکن است به صورت یک نهاد مستقل باشد و اسمش وزارتخانه نباشد. ولی در واقع اگر نگاه کنید پیوستگی‌اش به حوزه سیاستگذاری ICT قطعی است. ما نتوانسته‌ایم کشوری را پیدا کنیم که رگولاتوری به حوزه اقتصاد وابسته باشد. چون کار تخصصی است .
البته تمام کارها در نهایت اثرات اقتصادی دارد. یک اپراتور در نهایت درآمدزایی یک بنگاه اقتصادی است. ولی بحث ما، فنی است. تنظیم روابط بین اپراتورها یک کار فنی است. تنظیم دستورالعملی نیست. یا نامبرینگ کاری کاملا تخصصی و در حوزه ICT است. یا مثلا در حوزه اینترنت، نامگذاری دامین‌ها اگر مدیریت و ساماندهی نشود ، به هم ریختگی ایجاد می‌شود. البته کشور ما هنوز وارد این مقوله نشده ولی باید بشود.
می‌خواهم بگویم از هر زاویه‌ای نگاه کنیم، بحثها فنی است.
از زاویه دیگر نگاه کنید. این مسئله در وزارتخانه‌های دیگر نیز وجوددارد. مثلا وزارت علوم مجوز تاسیس دانشگاه می‌دهد. دانشگاه مهمتر است یا دفتر خدمات ارتباطی؟ این کارها نمی‌تواند به جایی مانند شورای رقابت برود. در قانون هم وظایف شورای رقابت مشخص است. شورا نمی‌تواند وارد حوزه اجرایی شود. پس استقلال به آن مفهومی که گفته می‌شود، بی‌معنی است.
اگر منظور وابستگی به اپراتور باشد که اپراتور هم دارد جدا می‌شود.

- شما این موارد را برای نماینده‌های مجلس هم مطرح کردید؟ اینها منجر به مسکوت ماندن این طرح شد؟
بله. این یک بعد است؛ بعد دیگری هم دارد که مهمتر از اینها است.
شاید کمتر از 10 درصد کار سازمان تنظیم مقررات، رگولاتوری است. فعالیت‌های دیگری هم دارد که مدیریت فرکانس کشور است. قانون اصل 44 مدیریت فرکانس را غیرقابل واگذاری اعلام کرده. این جزو حاکمیتی است و در اختیار وزارت ارتباطات است؛ ولی سازمان اجرایی می‌خواهد. با یک اداره کل نمیشود. فقط کار ستادی و سیاست‌گذاری نیست. الآن سازمان در 8 منطقه، مرکز و تجهیزات دارد و هر فرستنده‌ای در کشور روشن شود، جهت‌یابی میکنند. اگر به یاد داشته باشید مدتی پیش شبکه موبایل تهران مختل شد. در 10 روز اول کسی نمی‌دانست چه شده، اما بالاخره همین سازمان گشت و پیدا کرد که یک فرستنده در حاشیه تهران در همان باند فرکانسی روشن شده است.
اگر کسی در شبکه های ارتباطی اپراتورها فرستندهای روشن کند، چه کسی می‌خواهد آن را پیدا و پلمپ کند؟ چه کسی می‌خواهد تخصیص فرکانس و مدیریت کند. این کار یک سازمان اجرایی گسترده و طویل میخواهد. در این زمینه هنوز ضعف داریم و در ابتدای کار هستیم. باید تمام طیف فرکانسی را تا چند ده گیگاهرتز پوشش دهد ما الان تمام این پوشش‌ها را نداریم. الان سازمان یک‌سری ایستگاههای سیار دارد و در جاهای مختلف کشور، طیف فرکانسی را اندازه گیری میکنند. این مربوط به امنیت کشور است. همین‌طور که یک وجب خاک برای شما و هر ملتی مهم است، باند فرکانسی هم مهم است.

- این استدلال‌ها منجر به مسکوت ماندن طرح شد؟
به هر حال با کمیسیونهای مختلف مجلس گزارش داده شد و آنها هم تامل میکنند و عجله نمیکنند.

- تقریبا تا چند ماه دیگر دولت نهم تمام میشود. ممکن است شما در دولت دهم هم وزیر باشید یا نه که بستگی به انتخابات دارد. دولت قبلی یکسری چیزها برای شما به یادگار گذاشت - مثبت و منفی-. یکسری قراردادها بود مانند قرارداد ایرانسل، تالیا و PAPها که اینها پیشتر از زمان شما شروع به کار کردند. یکسری دستاوردها داشتند که شما براساس آنها ادامه راه دادید. شما به دولت بعدی چه چیزی ارائه میدهید یا با خودتان چه چیزی برای دولت بعدی میبرید؟
روند توسعه هر کشور و جامعه‌ای اینگونه نیست که فی البداهه خلق شود. بالاخره مرحله به مرحله هرکسی یک خشت میگذارد و سازندگی به جلو میرود. هیچکس نمیتواند به فعالیت گذشتگان و آیندگان و کسانی که الان کار میکنند، خدشه وارد کند. میتواند آنها را نقد کند.
اما بحث، بحث بهره وری، سرعت، نیاز، کاهش هزینه ها ، مدیریت و ایجاد فضا است. دولتی می‌آید که کارش توسعه سیاسی است. دولت دیگری میآید و میگوید میخواهم سازندگی انجام دهم و دولت دیگری میگوید توسعه مردمی، سیاسی، اقتصادی و زیرساختی انجام میدهم. دولتی میگوید شهرها را آباد میکند و دولتی میگوید تمام کشور را آباد میکنم.
این دیدگاه‌هایی است که مسئولان دارند. در حوزه‌های مختلف باید بررسی کنیم. آمار و ارقام خود را نشان میدهد. مثلا در حوزه تلفن ثابت، انقلاب که پیروز میشود، 850 تلفن در کشور بوده. ما الان میتوانیم اعلام کنیم که کم کاری کرده اند. میتوانستند توسعه بدهند. چون در همان سالها که انقلاب پیروز شد، برای تحصیل به فرانسه رفتم. آنجا در هر شهر و روستایی مردم تلفن داشتند. پس مردم ما هم میتوانستند داشته باشند؛ ولی نداشتند.
این 850 هزار تا به جلو میآید به دولت نهم که میرسد 18 میلیون میشود. درطول 27 سال به 18 میلیون میرسد. نسبت به قبل از انقلاب قابل مقایسه نیست، خیلی رشد کرده. مشکلاتی هم وجود داشته. جنگ بود، امکانات مالی نبود، در دهه اول انقلاب ما را گرفتار کردند؛ ولی نتیجه این است که رشد کمی است. چرا که آن را با کشورهای دیگر مقایسه میکنیم. دولت نهم آن را به 25 میلیون در ظرف 40 ماه میرساند. نکته دیگر که در همین زمینه بود و هست، مقایسه است. نه اینکه دیگران نخواستند. ما میگوییم ما با مدیریتی که انجام دادیم...

اهداف آنها چیز دیگری بوده؟ اهداف شما این بوده؟
نه ممکن است هدفشان هم همین بوده. بحث مدیریتی، انگیزه ها، تلاشها و شبانه روزی کار کردن هم هست. اهداف هم سر جای خودش. الان دولت اگر تمام دیدگاهها و نگرشش در بحثهای سیاسی باشد، ما نمیتوانیم بحث توسعه ای را جلو ببریم. ولی اگر گرایش اش توسعه باشد، هر پیشنهادی در زمینه توسعه بدهیم سریع تصویب میکند و اختیارات میدهد.
به نظرم این کارها را 10 سال پیش و حتی 15 سال پیش هم میشد انجام داد. به نظرم اگر من نیامده بودم، در این دولت هم اتفاق نمی‌افتاد. البته این یک ادعاست و نمی‌توان آن را ثابت کرد.
نکته دیگر روستاهاست. کشور ما روستا زیاد دارد. در برخی استانها 60 درصد مردم، روستانشین هستند. پراکندگی و گستردگی وجود دارد. بعد از به روزرسانی تلفن در شهرها، برای روستاها برنامه ریزی کردیم و الان تمام روستاهای بالای 50 خانوار دارای تلفن خانگی هستند. امسال قصد داریم روستاهای 20 خانوار به بالا تلفن خانگی بگیرند. اگر این اتفاق بیفتد، یعنی شما ارتباطات را به آخر خط رسانده اید.
در حوزه موبایل این موضوع ملموس تر است. در سال 73 موبایل وارد کشور ما شده. ترکیه هم تقریبا اینگونه بوده است. سال 73، 9 هزار و 200 تلفن به مردم میدهند. سال 74 نزدیک به 15 هزار تا، سال 79 به 900 هزار تا میرسد. ببینید ترکیه در این مدت به کجا رسیده؟ مثلا بالای 45 میلیون. پس میشده که آنها انجام داده‌اند.
میرسد به دولت نهم. شهریور 84، سیم کارت توزیع شده بین مردم، 7 میلیون شماره بوده است. ظرف سه سال و نیم، تلفن‌های همراه کشور بالای 45 میلیون سیمکارت شده است. قیمت چی؟ الان هرکسی با 4، 5 و 10 هزارتومان میتواند صاحب سیمکارت شود. تمام آن هم اپراتور دوم نبوده، اپراتور اول از 7 میلیون به 31 میلیون رسیده است. به نظر بنده سال 74، 79 و 80 هم می‌توانستیم اینکار را بکنیم.

- قبول دارید اپراتور دوم در به تحرک درآوردن اپراتور اول نقش داشته است؟
بله. اینها را میتوانیم بگوییم. در هزینه و قیمت اثر دارد.

- چرا این گرایش و شیوه را در عرصه فناوری اطلاعات به کار نبستید؟ ما قبول داریم که در عرصه مخابرات، تلفن ثابت، تلفن همراه ....
حالا آن را بعدا توضیح میدهم. نکته دیگری که درموبایل اتفاق افتاد، بحث نسل 2 ، 5/2 و 75/2 است. سال 73 این شبکه شروع به کارکرده، ما که آمدیم همچنان نسل دو بود. آیا نسل دو واقعا سال 84 به بازار آمده است؟ این طور نیست. ما باید قاعدتا خیلی جلوتر به ارتقای شبکه میپرداختیم که این کار را نکردیم. ما این کار را انجام دادیم. ما هم میتوانستیم انجام ندهیم. کسی از ما خواسته بود؟ نه. البته مردم را نمیگویم؛ از نظر قانونی منظور است.
الان تقریبا بیش از 25، 26 هزار روستا تحت پوشش موبایل (همراه اول) است. حالا قطعی و کیفیت را کاری ندارم. آنها سر جای خود که انشاءا... حل میشود.
قرارداد اپراتور دوم هم مهم است. قرارداد آن را دولت نهم بسته. درست است کارهایش در دولت هشتم انجام شد، ولی به نظرم اگر غیر از دولت نهم بود، نمیتوانست تصمیم بگیرد. شما میدانید یک برنده‌ای از کار کنار میرود و برنده دیگری جایگزین میشود. تصمیم، تصمیم بزرگ و ریسک‌پذیری بود. اگر این تصمیم گرفته نمیشد، اپراتور دوم هم تا حالا راه نیفتاده بود.
بحث شبکه فیبرنوری در این حوزه مهم است. فیبر نوری سال 64، 65 وارد کشور ما شد ایجاد کارخانه شهید قندی که تولید فیبرنوری میکند، کار بزرگ و خوبی بود. فراگیر شدن آن سال 67، 68 بود. سال 84 که ما آمدیم اگر یادتان باشد جشنی هم برای شبکه فیبرنوری برگزار شد. خودشان 56 هزار کیلومتر فیبرنوری اعلام کردند. الان بیش از 125 هزار کیلومتر فیبرنوری در کشور هست. درست است خشتی در دولت چهارم، پنجم، ششم، هفتم و هشتم گذاشته شده، ولی به 60 هزار کیلومتر رسانده. این دولت در این زمان کوتاه به بیش از 120 هزار کیلومتر رسانده است. پس این هم زیرساختها است. کسی نمیتواند بگوید زیرساختها وجود داشته. به اندازه همان زیرساخت، دوباره زیرساخت اضافه شده است.
در زمینه اینترنت هم تا سال 84، ضریب نفوذ در کشور ما 10 درصد بود الان میگویند تقریبا بالای 21 میلیون نفر کاربر وجود دارد. چرا این اتفاق افتاده؟ بستر سازی شده است. این اتفاق در دولت قبل هم میتوانست بیفتد.

- فکر میکنید وزیر بعدی یا شما در دولت بعدی، به چه مشکلاتی باید فکر کنید؟
یکی اینکه، اپراتور اول دو سال دیگر باید بتواند سرویسهای نسل سوم را ارائه کند. این موضوع به این دولت نمیرسد.

- بعد از پایان محدودیت اپراتور سوم.
دو، سه سال زمان میبرد.
یکی دیگر NGN (نسل جدید شبکه‌ها) و کاربردش در شبکه های تلفن ثابت است. ما در سه استان پایلوت آن را قرار دادیم. این عزم، مدیریت، پیگیری و سرمایه گذاری نیاز دارد.

- بحث NGN در دولت قبل هم وجود داشت.
مثل بحث دیجیتال است. ممکن است 10 سال طول بکشد. آنالوگ به دیجیتال در کشور ما 15 سال به طول انجامید. این 15 سال را میشد به 5 سال کاهش داد. NGN هم همین طور است. اگر بدون برنامه پیش بروید، ممکن است 20 سال طول بکشد.
یکی دیگر، خصوصی سازی پست است که کارهای اولیه آن در حد تصویب اساسنامه در حوزه وزارت انجام شده و به دولت ارسال شده و کار بزرگی است که باید انجام شود و نیاز به برنامه ریزی دارد. این اگر مدیریت شود، در مدت یکسال انجام میشود

- یعنی اگر شما در دولت بعدی هم باشید، سال دیگر این موقع انجام شده است؟
سال دیگر این موقع حتما انجام شده است.
در مورد پست بانک همینطور است. تمام کارهای آن انجام شده و از نظر خصوصی سازی از پست جلوتر است. پست بانک میتواند وارد روند خصوصی سازی شود و منتظر سازمان بورس هستند. چون موانعی داشت که برطرف شد.

- چه موانعی؟
مثلا گفتند بانکهایی که میخواهند خصوصی شوند، باید سرمایه‌شان بالای 200 میلیارد تومان باشد. اینها سرمایه‌شان بیش از 64، 65 میلیارد تومان نیست. بالاخره مجوزی گرفتیم که استثنائا پست بانک میتواند این کار را انجام دهد، ولی بعدا در مدت دو، سه سال سرمایه اش را بیشتر کند.
مسئله دیگری که برای دولت بعدی وجود دارد، مخابرات است. تا الان مخابرات در اختیار وزیر ارتباطات بوده، در آینده در اختیار وزیر ارتباطات نیست.

- در اختیار وزیر اقتصاد است؟
نه. در اختیار او هم نیست. خصوصی است. اینجا توسعه در نقاط محروم و روستایی مبهم میشود. حتما دولت بعدی برای توسعه ارتباطات در جاهایی که مقرون به صرفه نیست؛ باید تدبیر، راهکار و برنامه ریزی داشته باشد و منابع اختصاصی دهد. اگر بی توجهی شود، شکاف عقب افتادگی زیاد میشود و آنها عقب میافتند.

- الان برنامه پنجم را در دست تدوین دارید. در چه مرحله ای است؟ آیا مانند برنامه چهارم دارای شاخصهای کمی هم هست یا فقط کیفی است؟
کمیسیونهای مربوطه تشکیل شده و قاعده به این صورت است که هر کدام از شرکتهای داخل وزارت و وزارتخانه هایی که به نحوی درگیر هستند، کار کارشناسی خود را انجام میدهند و نظرات خود را به کمیسیون تدوین برنامه می آورند و در آنجا بحث میشود. کار کمیسیون، لایه های مختلفی دارد. یکی تهیه احکام است. دیگری اهداف کمی و کیفی است. ماموریت سازمانها، اینکه مشخص شود هر کدام از سازمانها باید چه کارهایی انجام دهند. پیشنهاد ما این است که یکسری پروژه های ملی هم تعریف شود و فقط مسائل کلی نباشد.

- منظورتان از تعریف پروژه ملی چیست؟
پروژه ملی یعنی اینکه ممکن است فرابخشی باشد و در یک حوزه نباشد. مثلا در طرح تحول اقتصادی، کلیه خرید و فروشها باید در بستر فناوری اطلاعات قابل ثبت و ضبط و پیگیری باشد. این پروژهای ملی و مانند کارت سوخت است. یا مثلا بانکهای اطلاعاتی که ایجاد میشوند، باید به هم وصل شوند. کد ملی، کد پستی، سازمان ثبت و تامین اجتماعی و ... این حوضچه ها باید به هم وصل شوند. این واقعا پروژهای ملی است که باید هم به آن اعتبار اختصاص داد و هم با برنامهای قدم به قدم پیش رفت تا به نتیجه برسد که اگر به نتیجه برسد، کشور جهش خوبی انجام میدهد. ما این نوع کارها را در برنامه سوم و چهارم نداشتهایم. امیدوارم بتوانیم در برنامه پنجم....

- این پیشنهادها را مشخصا داده‌اید؟
الان نه، هنوز نهایی نشده در حال بحث است.

- فکر میکنید چند پروژه ملی قابل ارائه باشد؟
حداقل پنج، شش پروژه است.

- این را وزارت ارتباطات پیشنهاد میدهد؟ یا نه دستگاههای دیگر هم هستند؟
نه. در کمیسیون، دستگاههای زیربط هستند. بحث فناوری اطلاعات را که شما مطرح کردید، فناوری اطلاعات مثل بحث فرهنگ است همه متولی هستند.

- تکلیف این قضیه در برنامه پنجم توسعه مشخص میشود یا نه؟
حالا میخواهم بگویم باید راهکار پیدا کنیم. بحثهایی مانند مشخص شدن متولی را باید کنار بگذاریم.
همین ماموریتی کنیم. مثلا بگوییم بانکهای کشور باید این سرویسها را به مردم بدهند زیرساخت، ارتباطات، سیم کشی و اتصال آن را چه کسی باید بدهد؟

- قبلا هم اینگونه بود.
نه. حکم قانونی برایش نبوده است. شما در برنامه توسعه چهارم پیدا نمیکنید مثلا آنطور که نوشته شده ضریب نفوذ فلان به این عدد برسد.
یعنی برای این سرویسها و خدمات میخواهید اهداف مشخص داشته باشید؟
حکمی باشد که بانک مرکزی و مجموعه بانکهایش فعالیتی اینگونه را در مدت یکی، دو سال انجام دهند و نهایی کنند. نه اینکه معلوم نباشد چه زمانی میخواهد انجام شود.

- آقای ریاضی در همایش ماهر گلایه داشتند که بودجه IT بسیار کم است و مثلا در بودجه 88 میتوان گفت جزئی از بودجه ای بوده که مد نظرشان بوده است، برای این چه راهکاری اندیشیده اید؟
اگر پروژه ها اینگونه تعریف شود، منابع مالیاش هم میآید. الان بودجه ها مخفی یا نامرئی است. الان بانکها برای خودشان سرویسهای اینترنتی بانکی ایجاد میکنند. اینها در حوزه IT است، ولی اگر به آنها بگویید بودجه IT شما چقدر است، ممکن است عددی نگویند.

- منظور آقای ریاضی همان بودجه مشخصی بوده که همیشه برای پروژهها و کارهای IT بوده، این کاهش پیدا کرده است.
اگر پروژههای ملی تعریف شود، آن اتفاق میافتد ولی اگر نشده باشد، نمیشود.

- تا چه حد خوشبین هستید که پروژه های ملی در دولت اتفاق بیفتد؟
خوشبینم. همه به این نتیجه رسیده اند که کارهای بزرگ تعریف کنند و زمان آن را معلوم و منابع به آن اختصاص دهیم.

- متولی یکجا خواهد داشت؟
بله. هر پروژهای متولی باید داشته باشد. خصوصا کارت سوخت چون جواب داده، کار را برای این تیپ کارها آسان کرده است.

- در واقع قرار است از آن الگوبرداری شود؟
بله. برای کارت سوخت نزدیک به 100 میلیارد تومان هزینه شد، ولی صرفه جویی زیاد شد. نشان میدهد خیلی اقتصادی است و بعد متولی آن مشخص و وظایف سایر دستگاهها مشخص است. مثلا کارت ملی هم میتواند پروژهای ملی باشد.

منبع: هفته‌نامه عصرارتباط، شماره 303